PorgyEnBess

Ik kom uit een muzikaal nest. Mijn ouders konden goed zingen (vooral onder de afwas) en kochten veel grammofoonplaten met daarop de muziek die ze beiden konden waarderen. Mijn broer en ik groeiden op met muziek van de West Side Story, Oklahoma, My Fair Lady en ook van de opera Porgy and Bess. Van deze laatste hadden zij een lp gekocht met een iets verkorte speelduur, iets kleiner ook dan de gewone lp's, waar wij vaak op getrakteerd werden. De muziek en de stemmen klinken mij - bijna zestig jaar geleden - nog net zo duidelijk in de oren als toen. Voor het schrijven van dit verhaal ben ik op zoek gegaan naar juist die uitvoering met de allerbeste Sportin' Life van allemaal. Maar tevergeefs.
De geschiedenis van deze opera, nota bene geschreven door een blanke Amerikaan en twee rasechte Joden, is veelomvattend en zeer de moeite waard. Hieronder kunt u in het kort lezen hoe de opera tot stand kwam.
Porgy and Bess was de eerste opera die vrijwel geheel door zwarte zangers werd opgevoerd. Het was in meerdere opzichten een baanbrekend project, dat nog steeds veel emoties oproept bij uitvoerenden, toeschouwers en andere belangstellenden.

Vooraf
Samuel Smalls was een invalide man, die rond 1925 leefde in een zwarte wijk van Charleston (South Carolina), in het zuiden van de Verenigde Staten. Hij scharrelde zijn kostje al bedelend bij elkaar en bewoog zich voort op een platte kar met wielen, getrokken door een geit. Hij kwam hij in opspraak omdat hij, naar men zei, geprobeerd had een vrouw neer te schieten. Daarop werd hij gearresteerd wegens poging tot moord.

De roman en het toneelstuk Porgy
Dubose Heyward, advocaat/verzekeringsman/makelaar, was een man met het hart op de goede plaats. Hij kende Smalls toevallig en was ervan overtuigd dat de aanklacht op een misverstand berustte. De veroordeling van Smalls zette hem ertoe om een roman over deze figuur te schrijven; dat werd de roman Porgy. In 1927 had Heyward het boek inmiddels samen met zijn echtgenote Dorothy, die zijn schrijverscarrière enorm stimuleerde, bewerkt tot een toneelstuk dat uiteindelijk in 1937 als opera door het New York’s Theatre Guild werd uitgevoerd.

Het verhaal van Porgy and Bess in het kort
Porgy is een een gehandicapte bedelaar die in een kleine geïsoleerde zwarte gemeenschap woont in de nabijheid van Charleston, South Carolina. Het gaat over zijn pogingen om Bess te redden uit de klauwen van Crown, haar gewelddadige en bezitterige minnaar, en Sportin' Life, een drugsdealer uit New York.

De opera Porgy and Bess
Het toneelstuk kwam onder de aandacht van George Gershwin, die al rondliep met ideeën over een geëngageerde eigentijdse opera. George Gershwin en Heyward startten een intensieve samenwerking om het operaproject van de grond te krijgen. Heyward schreef de teksten en George Gershwin componeerde de muziek. Zijn broer, Ira Gershwin, nam een deel van de liedteksten voor zijn rekening. De opera Porgy and Bess werd voor het eerst opgevoerd in Boston op 30 september 1935. Daarna verhuisde de opera naar Broadway. De cast bestond geheel uit klassiek geschoolde Afro-Amerikaanse zangers, voor 1935 een gewaagde artistieke keuze.

De kosten voor het uitvoeren van de opera waren dermate hoog dat er een einde moest komen aan deze integrale uitvoeringen. Een kleine groep zanger en muzikanten ging door en verzorgde nog een reeks optredens in o.a. Philadelphia, Chicago en Washington. Daar aangekomen eiste het gezelschap dat de voorstelling bezocht kon worden door zwarte mensen. Na enige schermutselingen werd het theater toen opengesteld voor mensen van alle huidskleuren.

Vanaf 1940 begon de zegetocht van de opera door de gehele wereld. Dubose Heyward en George Gershwin hebben dit helaas niet meer mogen meemaken: zij waren inmiddels overleden.

In 1942 vond de Europese première plaats, en wel in Denemarken met het koninklijk huis als toehoorders. Een riskante onderneming, omdat de muziek door de Duitsers als 'Entartet' (niet in overeenstemming met de eisen van het nationaalsocialistische regime) was bestempeld. Het werd, mede daardoor - zelfs onder de jeugd - bijzonder populair. De Deense radio sloot elke radio-uitzending van de Wehrmacht zelfs consequent af met het lied 'It ain't necessarily so' uit de opera.
In 1952 ging er een wereldtournee van start die op 3 juni 1956 eindigde in ons eigen Carré te Amsterdam. Sindsdien wordt het stuk regelmatig in alle delen van de wereld in verschillende versies opgevoerd.

Bijzonder
Aanvankelijk dacht men aan Al Jolson als hoofdrolspeler. Maar hij was een z.g. blackface artist, een blanke zanger die geheel zwart geschminkt optrad. Dat leek George Gershwin niet zo'n best idee. Een beetje tegenstrijdig vind ik de gedachte om de zangers het specifieke Gullah dialect te laten zingen (een mix van van Afrikaans en Amerikaans dat door de plaatselijke bevolking
werd gesproken) in combinatie met het hoog-Amerikaanse geluid van de professionele zwarte operazangers.
George Gershwin verleende zijn toestemming voor het opvoeren van de opera onder strikte voorwaarden. De filmversie uit 1959 met een jeugdige Sidney Poitier als Porgy en Sammy Davis jr. als Sportin' Life voldeed niet aan de strenge voorschriften van de familie Gershwin, zodat deze zelden werd vertoond en ook vrijwel niet terug te vinden is.
In Charleston, de plaats van handeling, is de opera pas in 1970 voor het eerst opgevoerd. Dit als gevolg van de staking onder zwarte ziekenhuiswerkers voor gelijke rechten. Vóór die tijd werden de inwoners van Charleston niet graag herinnerd aan het bestaan van deze zwarte wijk waar (in ieder geval volgens het scenario) misdaad en drugsgebruik aan de orde van de dag waren. Thans is het een zeer nette buurt, waar je goed geld moet neertellen voor een appartementje. Het enige wat nog aan de opera doet denken zijn twee dure designwinkeltjes die, je raadt het al, vernoemd werden naar Porgy en Bess.
De opvoering in 2016 had wel een heel gruwelijke reden. Een jaar eerder was een 21-jarige witte man de Emanuel African Methodist Episcopal Kerk in het centrum van Charleston binnengedrongen om negen zwarte bezoekers te vermoorden. Hij wilde daarmee een 'rassenoorlog' ontketenen. De ontwerper van de operaproductie heeft toen de karakteristieke witte torenspits van de 19e-eeuwse kerk in zijn decor opgenomen.

Uiteindelijk heeft de bevolking van Charleston de opera kunnen omarmen: in 1986 is er een steen geplaatst op het graf van Samuel Small om hem te gedenken.